Hamulce służą do zatrzymywania samochodu, zmniejszania jego prędkości jazdy oraz do unieruchomiania go na postoju. Każdy pojazd samochodowy powinien być wyposażony co najmniej w dwa układy hamulcowe uruchamiane z miejsca kierowcy i działające niezależnie od siebie. Są to: zasadniczy układ hamulcowy (w zasadzie hamulec nożny) i pomocniczy układ hamulcowy (w zasadzie hamulec ręczny). Hamulec zasad­niczy (nożny) działa na wszystkie koła pojazdu, a pomocniczy (ręczny) na koła tylne lub na wałek główny skrzynki biegów. Układ hamulcowy składa się z dwóch zasadniczych zespołów: mechanizmu hamulcowego działającego bezpośrednio na koła i układu uruchamiającego ten mechanizm podczas jazdy lub na postoju.Mechanizmy hamulcowe Mechanizm hamulcowy służy do wywoływania siły hamującej na kołach przy wykorzystaniu do tego siły tarcia. Mechanizmy hamulcowe pod względem budowy dzielimy na bębnowe, tarczo­we i taśmowe.Bębnowy mechanizm hamulcowy Budowę bębnowego mechanizmu hamulcowego Mechanizm ten składa się z następujących zasad­niczych części: bębna hamulcowego, tarczy hamulcowej, szczęk i urządzeń regulacyjnych. Bęben hamulcowy - z jednej strony otwarty, a z drugiej zamknięty ścianką z otworami na śruby do mocowania kół. Wewnętrzna powierzchnia ściany bębna współpracuje z okła­dzinami ciernymi szczęk hamulcowych. Zewnętrzna powierzch­nia ściany w wielu bębnach ma pierścieniowe żebra, które służą do odprowadzania ciepła, a jednocześnie usztywniają bęben. Większość bębnów ma jednak pojedyncze pierścienie usztywnia­jące, umieszczone na skraju części otwartej. Bębny - wykonywane z żeliwa, które ma właściwy współczyn­nik tarcia i dużą odporność na zużycie - są przykręcone do piast kół i wraz z nimi obracają się w czasie jazdy. Tarcza hamulcowa - umocowana sztywno do kołnierza po­chwy półosi tylnego mostu lub do zwrotnicy przedniego koła -tłoczona z blachy lub odlana z żeliwa (w ciężkich samochodach ciężarowych). W tarczy hamulcowej są osadzone sworznie opo­rowe szczęk oraz ułożyskowane wałki rozpieraczy mechanicz nych i wałki mimośrodowych zderzaków do regulacji luzów miedzy szczękami a bębnem. W hamulcach o hydraulicznym układzie uruchamiającym na tarczy umieszczony jest rozpieracz hydrauliczny Tarcza hamulcowa zamyka bęben hamulcowy, chroniąc w ten sposób cały mechanizm ha­mulcowy przed przedostawaniem się z zewnątrz zanieczyszczeń (błota, kurzu itp.). Szczęki hamulcowe - przeważnie o przekroju teowym - odle­wane z aluminium (małe i średnie samochody osobowe), żeliwa lub staliwa (samochody ciężarowe i autobusy) bądź też spawane z tłoczonych elementów z blachy stalowej. Od strony bębna na szczękach umieszczone są okładziny cierne. Zwykle są szczęki, lecz mogą być również mechanizmy o trzech lub czterech szczę­kach. Szczęki hamulcowe we wszystkich dwuszczękowych mecha­nizmach bębnowych jednym końcem opierają się o rozpieracz, a drugi koniec, zależnie od konstrukcji mechanizmu hamulcowe­go, może być osadzony w różny sposób. W najprostszych mecha­nizmach szczęki są osadzone w sworzniach oporowych umoco­wanych w tarczy hamulcowej, przy czym sworznie mogą być umocowane albo z jednego skraju tarczy i wówczas drugie końce szczęk opierają się o wspólny rozpieracz, albo na przeciwległych skrajach tarczy i wówczas każda szczęka opiera się o oddziel­ny rozpieracz. W hamulcach tzw. samowzmacniających dolne końce szczęk są osadzone na sworzniach oporowych umieszczonych w łączni­ku nie zespolonym z tarczą hamulcową. Szczęki są dociskane do bębna przez rozpieracz, a odciągane od niego przez sprężynę ściągającą. Okładziny cierne służą do utrzymania stałej wartości współ­czynnika tarcia niezależnie od temperatury i nacisków. Wykony­wane są z tkaniny azbestowej przeplatanej drutem metalowym i nasyconej środkiem impregnującym (np. odpowiednim tworzy­wem sztucznym) lub też ze sprasowanych luźnych włókien azbestowych, również nasyconych środkiem impregnującym. Okładziny są mocowane do szczęk za pomocą rurkowych lub nawiercanych nitów (mosiężnych lub miedzianych). Zakuwki nitów są wgłębione w okładziny, tak aby nie tarły o powierzchnię nracującą bębna. Stosuje się również przyklejanie okładzin do szczęk za pomocą specjalnego kleju. Urządzenia regulacyjne służą do ustawiania wymaganego luzu (zwykle 0,25...0,4 mm) między okładziną cierną szczęki a powierzchnią pracującą bębna hamulcowego. Do urządzeń takich należą mimośrodowe sworznie oporowe, mimośrody re­gulacyjne oraz urządzenia regulacyjne związane bezpośrednio z rozpieraczami (patrz układy uruchamiające). Mimośrodowe sworznie oporowe mają łby na zewnętrznej stronie tarczy. Na łbach wywiercone są znaki odnie­sienia w celu umożliwienia orientacji w aktualnym położeniu szczęk. Gdy znaki odniesienia są skierowane ku sobie, odległość między sworzniami jest najmniejsza, a szczęki są najbardziej oddalone od bębna i odwrotnie. Mimośrody regulacyjne - umieszczone w górnych częściach szczęk - służą jako zderzaki ograniczające ruch po­wrotny szczęk ściąganych sprężyną ściągającą. Krzywki mimo­środowe osadzone są na wałkach zakończonych sześciokątnymi łbami (na zewnętrznej stronie tarczy hamulcowej), na których również znajdują się znaki odniesienia. Przez obrót mimośrodów zbliża się lub oddala szczęki od powierzchni roboczej bębna.Tarczowy mechanizm hamulcowy Tarczowy mechanizm hamulcowy jest stosowany zarówno w hamulcach zasadniczych, jak i pomocniczych. W hamulcach zasadniczych stosuje się go przeważnie tylko na kołach przed­nich, choć obecnie coraz częściej można go spotkać na wszyst­kich kołach Tego typu mechanizm hamulcowy w hamulcach zasadniczych jest z zasady uruchamiany za pomocą hydraulicznego układu uruchamiającego, a w hamulcach pomocniczych - za pomocą mechanicznego układu uruchamiającego. Tarczowy mechanizm hamulcowy składa się/, tai -czy hamulca i zacisku. Tarcze hamulca są odlane ze specjalnego żeliwa. Tarcze ha­mulców przednich są mocowane do piast kół, a tylnych - do półosi mostu napędowego. Zacisk hamulca składa się z następujących zasadniczych częś­ci: oprawy zacisku, płytek hamulcowych z okładzinami cierny-, mi, tłoczka oraz w hamulcu tylnego koła - dodatkowego, mecha­nicznego urządzenia uruchamiającego hamulec pomocniczy. Po­za tym zaciski hamulców przednich i tylnych kół różnią się tylko wymiarami poszczególnych części. Oprawa zacisku jest przymocowana nieruchomo do wsporni­ka wytłoczonego z blachy. Do oprawy są założone płytki hamul­cowe z naklejonymi na nie okładzinami ciernymi. Okładzina cierna ma pośrodku głęboki rowek określający dopuszczalną wielkość jej zużycia. Płytki są prowadzone w wycięciach oprawy odpowiadających kształtowi płytki i utrzymywane w oprawie sprężynami, które poza tym chronią płytki przed szkodliwymi drganiami. Pomiędzy płytkami obraca się tarcza hamulca. Korpus zacisku - założony na oprawę z płytkami - jest zablokowany prowadnikami zabezpieczonymi przed wysuwa­niem za pomocą zawleczek. Z jednej strony w korpusie zacisku znajduje się cylinderek, w którym jest umieszczony tłoczek. W przedniej części gładzi cylinderka jest wytoczony rowek o przekroju trapezowym, a w nim założony gumowy pierścień uszczelniający tłoczek. W tylnej części cylinderka znajdują się odpowietrznik oraz otwór gwintowany do wkręcania łącznika przewodu hamulcowego. Z przeciwnej strony oprawa zacisku stanowi ściankę oporową, do której tłoczek dociska płytki ha­mulcowe. Korpus zacisku może w granicach luzu przesuwać się po prowadnikach, prostopadle do tarczy hamulca.